Amaurosis congenita van Leber
Algemeen
Leber congenitale amaurose (LCA) betekent letterlijk: aangeboren blindheid van Leber. Bij LCA werken de lichtgevoelige cellen vanaf de geboorte niet goed. De lichtgevoelige cellen zijn de staafjes en de kegeltjes. De staafjes bevinden zich aan de randen van het netvlies en de kegeltjes voornamelijk in het centrale deel. Zij zetten beelden om in electrische signalen, welke weer naar de hersenen worden verzonden. LCA komt voor bij ongeveer 1 op 50.000 mensen. LCA is relatief zeldzaam, maar is een van de meest voorkomende oorzaken van slechtziendheid bij kinderen.
Wat zijn de symptomen?
Eerste symptomen
LCA wordt vaak voor het eerst opgemerkt rond de 6de week na de geboorte. Het valt ouders dan op dat hun baby de ogen niet kan fixeren op een punt, maar dat ze heen en weer bewegen (nystagmus).
Ziekteverloop
De meeste kinderen met LCA zijn gelukkig niet blind. De resterende gezichtsscherpte is zeer variabel, maar is meestal minder dan 10%. Het gezichtsvermogen kan relatief stabiel blijven. Vaak is de aandoening echter progressief en verliezen patiënten hun resterende gezichtsvermogen.
Andere symptomen
Soms gaat LCA gepaard met andere afwijkingen. Een bekende combinatie van verschillende afwijkingen wordt een syndroom genoemd. Een voorbeeld van een dergelijk syndroom is Senior-Loken syndroom, dat naast LCA gekenmerkt wordt door nierfalen.
Hoe wordt de diagnose gesteld?
Met de oogspiegel wordt het netvlies bekeken. Het netvlies kan er nog relatief normaal uit zien, maar er kunnen ook afwijkingen gezien worden die typisch zijn voor retinitis pigmentosa (RP) [link] zoals pigmentophopingen in de periferie van het netvlies en te dunne bloedvaten. In een later stadium kan atrofie (verlies van weefsel) van de oogzenuw worden gezien.
Een electroretinogram (ERG, registratie van de electrische activiteit van het netvlies) laat vaak nauwelijks responsies zien. De afwezigheid van responsies betekent echter niet dat de fotoreceptoren afgebroken zijn. Met ocular coherence tomography (OCT) kunnen vaak nog intacte fotoreceptoren gezien worden in het centrale deel van het netvlies.
Meer informatie over oogheelkundig onderzoek in het algemeen, vindt u elders oogheelkundig onderzoek[link].
Erfelijkheid
Wijze van overerving
Deze ziekte van Leber (er zijn ook nog andere ziekten van Leber) erft vrijwel altijd autosomaal recessief over. Uitleg over autosomaal recessieve overerving vindt u onder“Erfelijkheid in het algemeen” elders op de website [link]. Doordat er meestal geen familiegeschiedenis is, worden ouders er vaak volkomen onverwacht mee geconfronteerd. De kans dat je partner drager is wordt geschat op 1;90, dus een op de negentig mensen is drager van de ziekte van Leber.
Als u vragen heeft over de erfelijkheid van de LCA bij u zelf of bij een familielid, kunt u terecht bij een klinisch geneticus [link]. Ook voor DNA-onderzoek kunt u daar terecht.
DNA-onderzoek
Hiermee kunnen mutaties (veranderingen) in een gen opgespoord worden. DNA-onderzoek kan nuttig zijn om de wijze van overerving te bepalen en/of voor eventuele gentherapie in de toekomst.
Er zijn 15 genen die LCA kunnen veroorzaken. Bij ongeveer driekwart van alle LCA patiënten ligt de mutatie in een van deze 15 genen. Er zijn zogenaamde DNA-chips beschikbaar, waarmee in één keer vele verschillende mutaties in meerdere genen onderzocht kunnen worden. Daarnaast is er sinds kort een nieuwe techniek beschikbaar, waarmee alle LCA genen in een keer geanalyseerd kunnen worden op mutaties.
Meer informatie over DNA-onderzoek vindt u onder “Moleculaire diagnostiek” [link].
Behandelingsmogelijkheden
Er zijn momenteel geen effectieve behandelingen voor LCA beschikbaar.
Toch kan het van belang zijn om de oogarts met enige regelmaat te bezoeken. Als er sprake is van staar kan de oogarts besluiten de staar te verwijderen. Het is soms moeilijk te voorspellen hoeveel toename in gezichtscherpte een staaroperatie zal opleveren. Dit zal ook per patiënt verschillen.
Vanzelfsprekend blijft een goede brilsterkte belangrijk voor een optimaal gezichtsvermogen en vaak kunnen hulpmiddelen ook een aanzienlijke bijdrage leveren in het dagelijks leven van de LCA patiënten (bv loupes).
Behandelingsmogelijkheden in de toekomst
Gentherapie
Bij gentherapie wordt een gezond stukje DNA in het oog gebracht, dat het tekort aan ontbrekende of verkeerd gevormde eiwitten moet vervangen. Gentherapie is eigenlijk een verkeerd woord, omdat het hier om preventie en het stoppen van de netvlies degeneratie gaat. Gentherapie werkt alleen als er nog levende cellen in het netvlies aanwezig zijn. Gentherapie is eerst in verschillende dier modellen geprobeerd en sinds 2007 zijn er studies begonnen, waarbij het effect van gentherapie bij mensen onderzocht wordt. Tot nu zijn de resultaten voor LCA type 2 (RPE65) bij mensen positief en er worden geen ernstige neveneffecten beschreven. Het is echter nog geen therapie die in de dagelijkse praktijk toegepast kan worden.
Retinoid supplementatie
De visuele cyclus zorgt voor een continue hergebruik van retinal (een vitamine A derivaat). In sommige LCA patiënten ligt het gendefect in een van de genen van de visuele cyclus (RPE65 of LRAT). Op dit moment wordt bij mensen het effect van het toedienen van een synthetisch retinal derivaat onderzocht. Tot nu toe zijn de resultaten bij mensen positief en worden geen ernstige neveneffecten beschreven.
Overige
Er wordt ook onderzoek gedaan naar andere behandelingen zoals neuroprotectie, RPE transplantatie en stamcel transplantatie etc.
versie 01: november 2011
dr. A. den Hollander (lid MAC Retina Nederland)